Wat is een voedselbos?
Wat is een voedselbos? Het is nogal wiedes om de reeks blogposts aan te vangen met het antwoord op deze vraag. Omdat een voedselbos soms nogal een vaag concept is waarover verschillende auteurs van mening verschillen, begin ik met de definitie met hetgene waar de meesten zich in zullen kunnen vinden:
Definitie
Een voedselbos is een landbouwmodel dat gebaseerd is op natuurlijke ecosystemen, waarbij eetbare planten worden georganiseerd in de gelaagde structuur van een bos. In dit systeem werken bomen, struiken, kruiden en bodembedekkers samen in verschillende lagen, waardoor een productief en duurzaam geheel ontstaat dat grotendeels functioneert volgens natuurlijke processen.
Een landbouwmodel
Ten eerste is het dus een landbouwmodel. De meeste voedselbossen bevinden zich op landbouwgrond waardoor het logisch is dat er een productieve output wordt gerealiseerd in de vorm van voedsel. Ook wanneer een voedselbos zich in private tuinen bevindt, is het primordiale doel de productie van voedsel.
Gelaagde structuur
Ten tweede worden de planten georganiseerd in de gelaagde structuur van een bos. Hier wordt het een beetje technischer omdat er kennis van ecologische successiefasen vereist is voor een goed begrip van de dynamiek. Successie gaat als volgt: wanneer er in de natuur een naakte bodem ontstaat door het omvallen van een boom of het woelen van groot landdier, beginnen er op dat stuk snel opnieuw planten te groeien. Dat begint met eenjarige pionierskruiden die wij onterecht als onkruid bestempelen. Vervolgens nemen de grassen en graslandplanten het over om dan weer over te gaan naar de fase van de ruigtekruiden (brandnetel, zuring ed…). Op hun beurt worden de ruigtekruiden weggeconcurreerd door de bramen en kleine struiken waartussen vervolgens pioniersbomen gaan groeien om te eindigen in een climaxvegetatie die in onze contreien bestaat uit bos.
Om het helemaal ingewikkeld te maken, hebben ecologen er recentelijk aan toegevoegd dat dit allerminst een lineair proces is maar dat door verschillende vormen van verstoring dit proces fragmentarisch doorheen het landschap wordt omgekeerd waardoor er zich in een bos “patchen” bevinden van alle fasen van het successieproces. Het zijn deze “patchen” die we tot ontwikkeling brengen in een voedselbos.
Noodzaak tot verstoring
Zo komen we tot een derde element van de definitie: “… geheel dat grotendeels functioneert volgens natuurlijke processen”. Het woordje “grotendeels” is hier heel belangrijk omdat we juist niet willen dat ons voedselbos evolueert naar een volwaardig bos. Dat klinkt uiteraard nogal contradictorisch maar een voedselbos is in feite helemaal geen bos. Sommige voedselbosboeren (om de bekendste Martin Crawford niet te noemen) laten hun voedselbos niet verder evolueren dan de successiefase van de struiken. De bomen staan er immers op zulke grote plantafstand dat er van een dichtgegroeid bos in de klassieke zin geen sprake kan zijn. Eerder een voedselsavanne. Om dit type landschap te bereiken is er een hoge mate van menselijk ingrijpen verijst in de vorm van snoeien en knotten van bomen. Het is hier dat de discussie over welke vorm een voedselbos aanneemt plaatsvindt. Maar ik zou zeggen doe gerust uw zin. Want zo lang jouw aanplant samenwerkt volgens “Het Systeem” valt het zeker onder de definitie.
Systeem
Zo komen we bij het laatste element van de definitie “een systeem waarin de gewassen samen werken”. In de systemische aanpak verschilt een voedselbos van wat we bijvoorbeeld een boomgaard zouden noemen. In een boomgaard worden bomen onkruidvrij gehouden door te wieden of te spuiten met herbiciden. Plaagdieren worden met pesticiden om het loodje gebracht en plantengroei wordt bekomen met kunstmest. In een voedselbos ga je proberen om met de natuur mee te werken in plaats van er tegen te vechten met vergif. Zoals we later zullen zien is het bijvoorbeeld heel slecht voor de groei van fruitbomen om grassen aan hun voeten te laten groeien. In een voedselbos ga je dan de wonderplant smeerwortel (Symphitum off.) aan de voeten planten. Die voedt de boom, houdt de grassen weg en trekt extra bestuivende insecten aan alsook roofinsecten die de plaagbeesten verdrijven.
De essentiële vereiste om tot een succesvol voedselbos te komen is, de kennis en correcte toepassing van systeemsoorten zoals de smeerwortel. Zo wordt een voedselbos grotendeels een natuurlijk ecosysteem dat zichzelf in balans houdt. Het is mijn bedoeling om met deze reeks blogposts mijn ervaringen met deze aspecten van het voedselbos met jullie te delen.
